News : ದೆಹಲಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್ 'ಮರೆಯುವ ಹಕ್ಕನ್ನು' (Right to Be Forgotten - RTBF) ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ 21ನೇ ವಿಧಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಜೀವಿಸುವ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದೆ.
ಮರೆಯುವ ಹಕ್ಕು (RTBF): ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮೂಲ (Definition and Global Origins)
ಅರ್ಥ: 'ಮರೆಯುವ ಹಕ್ಕು' ಎಂದರೆ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮಾಹಿತಿಯು ಹಳೆಯದಾದಾಗ, ಅಪ್ರಸ್ತುತವಾದಾಗ ಅಥವಾ ಗೌಪ್ಯತೆಗೆ ಧಕ್ಕೆ ತರುವಂತಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತು ಆ ಮಾಹಿತಿಯ ಲಭ್ಯತೆಯು ಯಾವುದೇ 'ನ್ಯಾಯಬದ್ಧ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು' (Legitimate Public Interest) ಪೂರೈಸದಿದ್ದಾಗ, ಅಂತಹ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ಲಾಟ್ಫಾರ್ಮ್ಗಳಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕುವಂತೆ ಕೋರುವ ಹಕ್ಕಾಗಿದೆ.
ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ:
- ಈ ಹಕ್ಕಿನ ಮೂಲವು 2014ರ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ (CJEU) 'Google Spain' ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿದೆ. ಸರ್ಚ್ ಇಂಜಿನ್ಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ವಿನಂತಿಯ ಮೇರೆಗೆ ಅಪ್ರಸ್ತುತ ಅಥವಾ ಅತಿಯಾದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಬೇಕು ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿತು.
- ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ: ಈ ಹಕ್ಕಿನ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಏನೆಂದರೆ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿಯು "ಅಳಿಸಲಾಗದ ದಾಖಲೆ"ಯಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ತಪ್ಪುಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಹಳೆಯ ಕಾನೂನು ಹೋರಾಟಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೊಸ ಜೀವನ ಆರಂಭಿಸಲು ಬಯಸಿದರೆ, ಅಂತರಜಾಲದಲ್ಲಿರುವ ಹಳೆಯ ದಾಖಲೆಗಳು ಅವರಿಗೆ ಒಂದು "ಡಿಜಿಟಲ್ ಜೀವಾವಧಿ ಶಿಕ್ಷೆ"ಯಾಗಿ (Digital Life Sentence) ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಹಕ್ಕು ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಂತಹ ಶಾಶ್ವತ ಕಳಂಕದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ.
ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಮೂಲ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ನಿಲುವು :
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಈ ಹಕ್ಕಿನ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಜಾರಿಯನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಅಂಶಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಬಹುದು:
- ಸಂವಿಧಾನದ 21ನೇ ವಿಧಿ: ದೆಹಲಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್ 'ಮರೆಯುವ ಹಕ್ಕನ್ನು' ಸಂವಿಧಾನದ 21ನೇ ವಿಧಿಯಡಿ ಒದಗಿಸಲಾದ 'ಜೀವಿಸುವ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕು' ಹಾಗೂ 'ಖಾಸಗಿತನದ ಹಕ್ಕಿನ' ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದೆ.
- ಶಾಸನಬದ್ಧ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿ: ಭಾರತದಲ್ಲಿ RTBF ಅನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಚೌಕಟ್ಟು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಈ ಹಕ್ಕನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಮತ್ತು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ.
- ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಈ ಹಕ್ಕು ಮೊದಲು 2014ರಲ್ಲಿ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ನ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು (CJEU) ನೀಡಿದ 'ಗೂಗಲ್ ಸ್ಪೇನ್' (Google Spain) ಪ್ರಕರಣದ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆಯಿತು. ಅಪ್ರಸ್ತುತ ಅಥವಾ ಅತಿಯಾದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸರ್ಚ್ ಇಂಜಿನ್ಗಳಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಬೇಕು ಎಂದು ಈ ತೀರ್ಪು ಹೇಳಿತ್ತು.
ಮುಕ್ತ ನ್ಯಾಯ (Open Justice) ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಘನತೆಯ ನಡುವಿನ ಸಮತೋಲನ
ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಗೌಪ್ಯತೆಯ ನಡುವೆ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ತತ್ವಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ:
- ಪಾರದರ್ಶಕತೆ vs ಗೌಪ್ಯತೆ: ಮುಕ್ತ ನ್ಯಾಯದ ತತ್ವವು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಕಲಾಪಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಲಭ್ಯವಿರಬೇಕು ಎಂದು ಬಯಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಇದರರ್ಥ ಒಬ್ಬ ಖಾಸಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು ವಾಣಿಜ್ಯ ಸರ್ಚ್ ಇಂಜಿನ್ಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಹುಡುಕಲು ಸಿಗುವಂತಿರಬೇಕು ಎಂದಲ್ಲ.
- ಡಿಜಿಟಲ್ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ: ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಂದ ಖುಲಾಸೆಗೊಂಡವರು (Acquitted), ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದವರು (Discharged) ಅಥವಾ ಪ್ರಕರಣಗಳು ರದ್ದಾದವರು (Quashed) ತಮ್ಮ ಈ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಆನ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ನಿಖರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.
- ಮಾಹಿತಿ ಮರೆಮಾಚುವಿಕೆ (Masking): ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ತೀರ್ಪುಗಳಲ್ಲಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಗಳನ್ನು (Identifiers) ಮರೆಮಾಚಲು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಆದೇಶಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ, ಕಾನೂನು ತರ್ಕ, ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ತೀರ್ಮಾನಗಳು ಅಬಾಧಿತವಾಗಿ ಉಳಿಯಬೇಕು.
ಡಿಜಿಟಲ್ ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳಿಗೆ (Digital Intermediaries) ನಿರ್ದೇಶನಗಳು
ಈ ಹಕ್ಕನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲು ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದೆ:
- ಸರ್ಚ್ ಇಂಜಿನ್ಗಳು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಗೂಗಲ್) ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಡೇಟಾಬೇಸ್ಗಳು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಗಳನ್ನು ಮರೆಮಾಚಬೇಕು.
- ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ "ಹೆಸರು ಆಧಾರಿತ ಹುಡುಕಾಟ ಕಾರ್ಯವನ್ನು" (Name-based search functionality) ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಬೇಕು.
- ಈ ಡಿ-ಇಂಡೆಕ್ಸಿಂಗ್ (De-indexing) ನಿರ್ದೇಶನಗಳು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತವೆ.
ಹಕ್ಕಿನ ಮೇಲಿರುವ ವಿನಾಯಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ಬಂಧಗಳು
'ಮರೆಯುವ ಹಕ್ಕು' ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ (Absolute) ಹಕ್ಕಲ್ಲ. ಈ ಕೆಳಗಿನ ಗಂಭೀರ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಹಕ್ಕನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಬಹುದು:
- ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ವಿರುದ್ಧದ ಅಪರಾಧಗಳಿಗಾಗಿ ಶಿಕ್ಷೆಗೊಳಗಾದ ಪ್ರಕರಣಗಳು.
- ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನಂಬಿಕೆಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಪರಾಧಗಳು.
- ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವಕರು, ಚುನಾಯಿತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಅಥವಾ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಎಸಗಿದ ಗಂಭೀರ ಅಪರಾಧಗಳು.
ಪರೀಕ್ಷಾ ತಯಾರಿಗಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು (Key Insights for Exams)
|
ಅಂಶ
|
ವಿವರ
|
|---|---|
|
ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಧಿ
|
ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ 21ನೇ ವಿಧಿ (ಖಾಸಗಿತನದ ಹಕ್ಕು).
|
|
ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಕರಣ (ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ)
|
ಗೂಗಲ್ ಸ್ಪೇನ್ ಪ್ರಕರಣ (2014), CJEU.
|
|
ಪ್ರಮುಖ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಆದೇಶ
|
ದೆಹಲಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್ನ ಇತ್ತೀಚಿನ ತೀರ್ಪು.
|
|
ನಿರ್ಬಂಧಗಳು
|
ಗಂಭೀರ ಅಪರಾಧಗಳು (ಮಹಿಳೆ/ಮಕ್ಕಳ ವಿರುದ್ಧ), ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನಂಬಿಕೆ ದ್ರೋಹ.
|
|
ಡಿಜಿಟಲ್ ಕ್ರಮ
|
ಡಿ-ಇಂಡೆಕ್ಸಿಂಗ್, ಹೆಸರು ಆಧಾರಿತ ಹುಡುಕಾಟ ಸ್ಥಗಿತ.
|
ಬಹು ಆಯ್ಕೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs)
1. ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ ಯಾವ ವಿಧಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 'ಮರೆಯುವ ಹಕ್ಕನ್ನು' (Right to Be Forgotten) ಒಂದು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕನ್ನಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ?
A) 14ನೇ ವಿಧಿ
B) 19ನೇ ವಿಧಿ
C) 21ನೇ ವಿಧಿ
D) 25ನೇ ವಿಧಿ
2. 2014ರ 'ಗೂಗಲ್ ಸ್ಪೇನ್' ಪ್ರಕರಣವು ಯಾವ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ?
A) ಭಾರತದ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್
B) ಯುರೋಪಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ನ ನ್ಯಾಯಾಲಯ (CJEU)
C) ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನ್ಯಾಯಾಲಯ (ICJ)
D) ಅಮೇರಿಕದ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್
3. 'ಮರೆಯುವ ಹಕ್ಕಿಗೆ' ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಯಾವ ಹೇಳಿಕೆಯು ಸರಿಯಾಗಿದೆ?
A) ಇದು ಒಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಕ್ಕಾಗಿದ್ದು (Absolute Right), ಎಲ್ಲ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.
B) ಶಾಸನಬದ್ಧ ಕಾನೂನು ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
C) ಗಂಭೀರ ಅಪರಾಧಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷೆಗೊಳಗಾದವರಿಗೆ ಈ ಹಕ್ಕನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಬಹುದು.
D) ಈ ಹಕ್ಕಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಸಂಪೂರ್ಣ ತೀರ್ಪನ್ನು ಇಂಟರ್ನೆಟ್ನಿಂದ ಅಳಿಸಿಹಾಕಬೇಕು.
ಉತ್ತರಗಳು:
- C (21ನೇ ವಿಧಿ)
- B (ಯುರೋಪಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ನ ನ್ಯಾಯಾಲಯ)
- C (ಗಂಭೀರ ಅಪರಾಧಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಹಕ್ಕನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಬಹುದು)
